وقتی خاطرات یک شهید، پلی برای ورود به عرصه نویسندگی میشود ایلام؛ گنجینه روایتهای ناگفته در آسمان ادبیات پایداری
به گزارش نوید شاهد ایلام، هفته کتاب و کتابخوانی، فرصتی برای توجه دوباره به روایتهایی است که هنوز به کتاب تبدیل نشدهاند؛ خاطرات رزمندگان و آزادگان، صبوری خانوادههای شهدا، مقاومت مردم مرزنشین و زندگی زنانی که در روزهای بمباران و آوارگی، هم چراغ خانه را روشن نگه داشتند و هم پشتیبان جبههها بودند. ایلام، با تجربههای متنوع و کمتر روایتشده خود در سالهای دفاع مقدس، گنجینهای ارزشمند برای خلق آثار ادبی و مستند در اختیار دارد؛ گنجینهای که ثبت، بازآفرینی و رساندن آن به دست مخاطبان، نیازمند برنامهریزی و حمایت مستمر است.

بتول میرزایی، نویسنده و پژوهشگر حوزه دفاع مقدس که بیش از هفتاد اثر در این حوزه دارد، در گفتوگو با نوید شاهد، ظرفیتهای ادبیات پایداری ایلام، وضعیت ثبت خاطرات، مشکلات نویسندگان بومی و راههای پیوند نسل جوان با کتابهای این حوزه را بررسی کرد. او بر این باور است که عبور از تولید آماری کتاب، توجه به هویت بومی و بهرهگیری از قالبهای نو، میتواند روایتهای مردم این سرزمین را به آثاری ماندگار و پرمخاطب تبدیل کند. نوید شاهد به مناسبت هفته کتاب و کتابخوانی مصاحبه با وی را در ادامه آورده است.
ظرفیتهای کمترشناختهشده ایلام میتواند الهامبخش رمانهای فاخر باشد
میرزایی درباره ظرفیتهای کمترشناختهشده استان ایلام برای تولید آثار فاخر در ادبیات پایداری اظهار داشت: ادبیات پایداری کشور سالهاست که در دایرهای بسته از رویدادها و جغرافیاهای تکراری، عمدتاً مناطق شهری و نخلستانی خوزستان یا مناطق کوهستانی کردستان، میچرخد. ایلام ویژگیهای جغرافیایی، انسانی و تاریخی متمایزی دارد که اگر بهدرستی تبیین شوند، میتوانند منبع الهام دهها رمان کلاسیک و فاخر باشند.
وی با اشاره به زیست متناقضنمای مردم در کوهستان و پدیده «شهر در چادر» افزود: برخلاف بسیاری از شهرهای مرکزی کشور که مردم با شروع حملات هوایی به خانههای اقوام خود در مناطق امن مهاجرت کردند، بافت اجتماعی ایلام بر جغرافیای طبیعی رشتهکوههای زاگرس، از جمله کبیرکوه، قلاقیران، مانشت و ششدار، تکیه زد. سالها زندگی زیر چادرهای برزنتی و کپرها در سرما و گرما، همزمان با برگزاری کلاسهای درس دانشآموزان زیر سایه درختان بلوط، پختن نان سنتی برای خطوط مقدم و زایمان زنان در غارها، روایتی از «مقاومت مدنی محض» است که به اعتقاد من، در آثار داستانی بلند به عمق آن پرداخته نشده است.
این پژوهشگر با اشاره به دفاع چریکی و نامتقارن ایلات و طوایف تصریح کرد: در روزهای ابتدایی جنگ، یگانهای کلاسیک و منظم در سراسر مرزهای گسترده ایلام استقرار نداشتند. ایلات شجاع مرزنشین، از جمله ملکشاهی، خزل، شوهان، دهلران، ارکوازی، میشخاص و بولی، با سلاحهای سبک نظیر برنو وامیک در برابر ستونهای زرهی لشکر چهارم کوهستانی و تیپهای مستقل عراق ایستادند. حماسه فتح میمک در ۱۹ دی ۱۳۵۹، نماد تلفیق نبوغ رزمی بومی عشایر خزل با آتش هوانیروز و زرهی ارتش بود؛ رویدادی که به باور من، جایگاه آن بهعنوان یکی از نخستین پیروزیهای بزرگ علیه متجاوز، با چنین نقشآفرینی بومی، کمتر در ادبیات معاصر بازتاب یافته است.
وی درباره فاجعه بمباران زمین فوتبال چوار گفت: بمباران مسابقه فوتبال چوار در ۲۳ بهمن ۱۳۶۵، رویدادی کمنظیر و تکاندهنده در تاریخ ورزش جهان است. هدف قرار دادن زمین خاکی فوتبال، بازیکنان و تماشاگران بیگناه نوجوان و جوان، یکی از سوزناکترین روایتهای جنایات جنگی است که ظرفیت تبدیل شدن به رمانهای مستند با استانداردهای بینالمللی و عرضه به مخاطبان جهانی را دارد.
میرزایی ادامه داد: خط مرزی طولانی استان، با حدود ۴۳۰ کیلومتر، بافتی از کویر تا کوهستان دارد و تنوع اقلیمی ویژهای ایجاد کرده است. از گرمای هولناک و شیارهای دشتعباس و حمرین تا سرمای استخوانسوز ارتفاعات قلاویزان، شاخشمران، کلهقندی و شورشیرین، بستری کمنظیر برای فضاسازی ادبی و خلق رمانهای روانشناختی و اقلیمی فراهم است.
خاطرات مردم و رزمندگان نباید زیر سایه روایتهای کلان نظامی بماند
میرزایی درباره نقش خاطرات رزمندگان، آزادگان، خانوادههای شهدا و مردم مناطق مرزی تأکید کرد: نسبت میان این گنجینه غنی و آثار منتشرشده تاکنون نامتوازن بوده است. بخش غالب تاریخ شفاهی تدوینشده در استان، به مصاحبه با فرماندهان گردانها یا شخصیتهای سرشناس یگانها اختصاص یافته است. در این شیوه، روایتهای کلان نظامی غلبه دارد و جزئیات روزمره، روابط انسانی، دغدغههای روحی، ترسها، امیدها و احساسات فردی رزمندگان، فدای گزارشهای تیپ و لشکر میشود.
وی افزود: آزادگان ایلامی که ماهها یا سالها در اردوگاههایی مانند موصل و رمادیه شکنجه شدند و نام بسیاری از آنان در صلیب سرخ ثبت نشده بود، روایتهایی ارزشمند از استقامت دارند؛ اما بخشی از این خاطرات، به دلیل نبود قلم توانمند، در جزوهها یا نوارهای خام ضبطشده بایگانی مانده است.
این نویسنده با اشاره به کمرنگ بودن روایت مقاومت زنان اظهار داشت: مادران و همسرانی که علاوه بر اداره زندگی چند فرزند خردسال زیر بمباران، پشتیبانی جبههها را در دهلران، مهران، درهشهر، آبدانان، چرداول و ایوان بر عهده داشتند، عمدتاً در حاشیه تاریخنگاری استان قرار گرفتهاند.
وی درباره وضعیت پژوهشها خاطرنشان کرد: برخی نویسندگان، بدون گذراندن دورههای تخصصی تحلیل تاریخ شفاهی، تنها به پیادهسازی صوت و ویرایشی سطحی بسنده میکنند؛ در نتیجه، خاطرات از روایتی خشک و اداری فراتر نمیروند و کشش داستانی لازم را پیدا نمیکنند.
هویت بومی ایلام باید در زبان و فضای آثار پایداری بازتاب یابد
میرزایی با اشاره به بازتاب هویت بومی، فرهنگ عشایری، آدابورسوم و گویشها در آثار پایداری بیان کرد: بیشتر آثار مکتوب کنونی، لحنی رسمی، شهری و متأثر از ادبیات جنگ پایتخت دارند و روح جغرافیایی و مردمشناختی ایلام در آنها کمرنگ است.
وی موسیقی و رثاهای کهن را از ظرفیتهای مغفول استان دانست و افزود: آیین «چمر» که ریشه در سنتهای کهن دارد و همراه با نوای اندوهبار سرنا و دهل، یا ساز چپی، در تشییع پیکر شهدای والامقام اجرا میشد، همچنین آواهای «موره» و «هوره» که مادران در سوگ فرزندان شهید یا مفقودالاثر خود سر میدادند، ظرفیت شگرفی برای فضاسازی و خلق اندوه حماسی دارند؛ ظرفیتی که در رمانها کمتر به کار گرفته شده است.
این پژوهشگر ادامه داد: شعر کلاسیک و نو بومی پایداری ایلام به زبانهای کردی، لری و لکی، از نثر و داستان پیشروتر بوده است؛ اما پیوند لازم میان این گنجینه زبانی و متون منثور برقرار نشده است.
وی تصریح کرد: در فرهنگ عشایری زاگرس، حفظ خاک بخشی از غیرت تباری و هویت ناموسی است. بازنمایی این مفاهیم در آثار داستانی، نیازمند ژرفنگری و بهرهگیری از اصطلاحات، متلها، کنایات و واژگان غنی بومی است تا اثر از نظر بومشناختی اصالت پیدا کند.
استعداد نویسندگان ایلامی با آموزش تخصصی شکوفا میشود
میرزایی درباره توانمندی نویسندگان، شاعران، پژوهشگران و فعالان فرهنگی استان اظهار داشت: سرمایه انسانی ایلام در ادبیات، از حیث استعداد، هوش زبانی و تجربه زیسته، دستکمی از دیگر مناطق کشور ندارد؛ اما در ساختارهای پشتیبان و مهارتهای فنی با کاستیهایی روبهرو است.
وی افزود: شاعران ایلامی در جشنوارههای ملی شعر دفاع مقدس، بارها در ردههای برتر قرار گرفتهاند و بیان حماسی و عاطفی در جان واژههای کردی و فارسی آنان جاری است.
این نویسنده درباره چالشهای حوزه نثر گفت: نویسندگان این حوزه اغلب خبرنگاران یا مروجان فرهنگی هستند که ذوق و تعهد دارند؛ اما فرصت تمرین آکادمیک و کارگاهی تکنیکهای رماننویسی مدرن، از جمله ساختار سهپردهای، قوس شخصیتی، پیرنگسازی پیچیده، گرهافکنی و گرهگشایی، لحن و چندصدایی، برای آنان فراهم نشده است.
وی همچنین خاطرنشان کرد: نبود ارتباط منظم و مؤثر با جریانهای اصلی ادبیات کشور، موجب شده نویسنده ایلامی کمتر در جلسات نقد تخصصی سراسری حضور یابد و آثار خود را در تراز ملی به چالش بکشد.
نگاه آماری و مشکلات معیشتی، رشد ادبیات پایداری را محدود میکند
میرزایی موانع رشد و شکوفایی ادبیات پایداری ایلام را ناشی از چهار گسست ساختاری دانست و گفت: نخستین مانع، اقتصاد نشر و فقدان ناشران حرفهای است. به باور من، استان از حضور ناشر تخصصی دفاع مقدس با شبکه توزیع کشوری محروم است و ناشران بومی نیز توان کافی برای توزیع، تبلیغ، پخش مویرگی در کتابفروشیهای بزرگ و بازاریابی مدرن ندارند.
وی ادامه داد: مانع دوم، نگاه آماری و بیلانمحور دستگاههای متولی است. عملکرد ادارات فرهنگی براساس تعداد عناوین کتاب چاپشده در سال سنجیده میشود، نه میزان اثرگذاری، کیفیت متن و شمار مخاطبان. این شیوه، به چاپ شتابزده کتابهای کممایه و بیمخاطب دامن میزند.
این پژوهشگر افزود: نبود زیرساختهای آموزشی و استعدادیابی، مانع سوم است. کارگاههای پیوسته و سالانه داستاننویسی جنگ، مستندنگاری و تبدیل خاطره به فیلمنامه، بهصورت پایدار و نظاممند برگزار نمیشوند.
وی تنگنای معیشتی پژوهشگران را مانع چهارم عنوان کرد و اظهار داشت: دستمزد نویسندگان تاریخ شفاهی در استان، بسیار پایینتر از قراردادهای مشابه کشوری است. نویسندهای که باید دو سال وقت صرف سامان دادن یک کتاب مصاحبه ۵۰۰ صفحهای کند، با چنین دریافتی توان تأمین هزینههای زندگی خود را ندارد و ناچار میشود کار را در چند ماه و با کیفیت پایینتر به پایان برساند.
با خاموشی هر راوی، بخشی از تاریخ ایلام از دست میرود
میرزایی درباره علت مکتوب نشدن بسیاری از روایتهای ارزشمند استان هشدار داد: رزمندگانی که در سال ۱۳۵۹ در سنین جوانی یا میانسالی بودند، امروز به کهنسالی رسیدهاند یا دار فانی را وداع گفتهاند. درگذشت هر رزمنده و مادر شهید، به معنای از دست رفتن کتابخانهای از خاطرات است و ما با «بحران زمان» روبهرو هستیم.
وی حجبوحیای سنتی رزمندگان و مردم عشایر را از دیگر عوامل دانست و افزود: روحیه ایلیاتی رزمندگان ایلامی بهگونهای است که جنگیدن و جانبازی را وظیفه و پاسداری از ناموس میدانند، نه اقدامی برای خودنمایی. بسیاری از آنان در پاسخ به پژوهشگران میگویند: «ما کاری نکردیم، شهدا رفتند.» گشودن دریچه خاطرات این افراد، به مصاحبهگران زبده و آشنا با روانشناسی گفتوگو نیاز دارد.
این نویسنده ادامه داد: نبود بودجه پژوهش میدانی در مناطق دورافتاده نیز مانعی جدی است. رسیدن به چادرهای عشایری دشتعباس یا روستاهای کوهستانی ملکشاهی و سیروان، به خودرو، امکانات شبمانی و تجهیزات ضبط مناسب نیاز دارد؛ اما هزینههای این فعالیتهای میدانی، آنگونه که باید تأمین نمیشود.
طرح اضطراری ثبت تاریخ شفاهی باید در سه مرحله اجرا شود
میرزایی برای جلوگیری از فقدان جبرانناپذیر میراث شفاهی استان پیشنهاد کرد: به یک طرح ضربتی سهمرحلهای نیاز داریم. مرحله نخست، راهاندازی «قرارگاه جهادی تاریخ شفاهی مرز» است؛ به این معنا که نیروهای داوطلب دانشجو، معلمان محلی، طلاب و خبرنگاران در سراسر ۱۲ شهرستان استان بسیج شوند، آموزش فشرده یکهفتهای اصول مصاحبه تاریخ شفاهی را بگذرانند و برای ثبت دستکم نیمساعت صوت و تصویر از هر ایثارگر و رزمنده بالای ۶۰ سال برنامهریزی کنند.
وی افزود: مرحله دوم، طبقهبندی موضوعی و استانی اسناد است. دادههای خام باید بهسرعت در محورهای مقاومت عشایر، بمبارانهای شهری، روزهای پناه گرفتن در کوهستان، زنان و تدارکات، خاطرات اسارت و شکنجه و جبهههای مهران و دهلران دستهبندی شوند.
این پژوهشگر مرحله سوم را تشکیل هستههای نویسندگان زبده عنوان کرد و گفت: باید فرایند مصاحبهگری را از نویسندگی جدا کنیم. دادههای ثبتشده باید در اختیار نویسندگان خوشقلم و ویراستاران قرار گیرد تا با حفظ امانت و بدون افزودن مطالب ساختگی، به متنی جذاب و پرکشش تبدیل شود.
کتابهای دفاع مقدس باید از انبارها به ویترین کتابفروشیها برسند
میرزایی درباره موانع دسترسی آثار دفاع مقدس ایلام به مخاطبان ملی تصریح کرد: در بخشی از چرخه نشر، انبارداری جای توزیع در بازار را گرفته است. بیشتر کتابها با بودجه حمایتی دولتی منتشر میشوند و در پایان سال بهعنوان هدیه به کارکنان ادارات داده میشوند یا در انبارهای سازمانی باقی میمانند؛ در حالی که راهی به ویترین کتابفروشیهای بزرگ و نمایشگاههای پرمخاطب پیدا نمیکنند.
وی ضعف گرافیک و طراحی جلد را مانع دیگری دانست و افزود: کتاب در دنیای امروز، کالایی فرهنگی و بصری است. طراحی جلد ضعیف، قلمهای نامناسب، غلطهای املایی و نگارشی و کاغذ نامرغوب، مخاطب حرفهای را از اثر دور میکند.
این نویسنده خاطرنشان کرد: آثار استان از روابط عمومی و ارتباطات رسانهای مؤثر در پایتخت نیز کمتر بهرهمند هستند. رونمایی برخی کتابهای دفاع مقدس در تهران با پوشش رسانههای متعدد همراه میشود، اما آثاری ارزشمند در ایلام، حتی در بخشهای خبری محلی نیز بازتاب کافی نمییابند.
دانشگاهها، مدارس و رسانهها باید به گسترش ادبیات پایداری کمک کنند
میرزایی درباره راهکارهای پیوند دانشگاهها، مدارس، تشکلها و رسانههای استان اظهار داشت: دانشگاه ایلام و دانشگاههای آزاد و پیامنور میتوانند نقش مؤثری ایفا کنند. تأسیس «پژوهشکده ادبیات پایداری زاگرس» در دانشگاه ایلام و تشویق دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری ادبیات فارسی و تاریخ به انتخاب پایاننامهها و رسالههایی درباره سبکشناسی اشعار پایداری، بازتاب فرهنگ عامه در جنگ و واکاوی نبردهای مرزی ایلام، از اقدامات پیشنهادی است.
وی افزود: در آموزشوپرورش نیز میتوان فصلی با عنوان «ایلام؛ سنگر همیشه بیدار» در کتاب استانشناسی پایه دهم پیشبینی کرد و اردوهای «روایت در خط» را برای دانشآموزان دبیرستانی در مناطق عملیاتی مهران، قلاویزان و صالحآباد، با حضور رزمندگان آن عملیاتها، برگزار کرد.
این پژوهشگر درباره نقش رسانهها گفت: صداوسیما، خبرگزاریها، نشریات محلی و کانالهای خبری میتوانند با ایجاد ستونهای ثابت مرور کتاب و داستان کوتاه و ساخت انیمیشن، کمیکاستریپ و موشنگرافیک براساس کتابهای خاطرات منتشرشده، زمینه آشنایی مخاطبان تازه با این آثار را فراهم کنند.
بانک جامع اطلاعاتی، از پراکندگی اسناد و تکرار مصاحبهها جلوگیری میکند
میرزایی ایجاد «بانک جامع اطلاعاتی و دانشنامه دفاع مقدس ایلام» را ضرورتی راهبردی دانست و تأکید کرد: این بانک باید از استهلاک منابع انسانی و مالی جلوگیری کند. در وضعیت کنونی، گاهی چند نهاد به سراغ یک راوی میروند و خاطرات تکراری با ضبطهای کمکیفیت تولید میکنند، در حالی که صدها رزمنده دیگر هنوز دیده نشدهاند. سامانه مرکزی، امکان پیگیری پرونده هر راوی را فراهم میکند.
وی ادامه داد: چنین پایگاهی، منبع تغذیه نویسندگان نسل نو خواهد بود. یک رماننویس جوان نباید ماهها برای یافتن شواهد یک بمباران در سال ۱۳۶۴ جستوجو کند؛ بلکه باید بتواند با مراجعه به این پایگاه، به نقشهها، پروندههای پزشکی، اظهارات ثبتشده اسرای عراقی و تصاویر مستند، در چارچوب ضوابط دسترسی، دست یابد.
این نویسنده افزود: دانشنامه ایلام نیز باید با مدخلهای علمی شامل اماکن، جغرافیای نبرد، یگانهای عملکننده، شهدا و فرماندهان، رویدادهای اجتماعی و بمبارانها و براساس استانداردهای دانشگاهی تدوین و تکمیل شود.
خاطرات خام باید به رمان، پادکست و فیلم تبدیل شوند
میرزایی درباره تبدیل داستانها و خاطرات به قالبهای نو بیان کرد: خاطرات خام، ماده اولیه هستند و باید به فرآورده نهایی فرهنگی تبدیل شوند. پادکستهای سریالی و روایتهای صوتی نمایشی، بهعنوان قالبهایی محبوب در میان نسل جوان، میتوانند ماجراهای دفاع از مهران، زندگی شبانه در غارها یا کمین تکاوران ارتش و رزمندگان عشایر در کوه میمک را با صدای گویندگان مسلط و جلوههای صوتی بازآفرینی کنند.
وی افزود: تولید کتاب صوتی با لهجه و نوای محلی نیز اهمیت دارد. میتوان کتابهای پایداری را با موسیقی اصیل و حماسی زاگرس و گویندگی افراد بومی ضبط و برای انتشار در بسترهایی مانند طاقچه و فیدیبو عرضه کرد.
این پژوهشگر درباره ظرفیتهای سینمایی استان اظهار داشت: بمباران چوار قابلیت تبدیل شدن به فیلمی در تراز تراژدیهای جنگی سینمای جهان را دارد. همچنین، ماجرای نجات خلبانان سرنگونشده در کوههای ایلام به دست عشایر یا واقعه سقوط بالگرد شهید کشوری، ظرفیتهای بصری فراوانی برای فیلمنامهنویسان فراهم میکند.
رسانههای نوین میتوانند نسل جوان را با روایتهای پایداری آشنا کنند
میرزایی با تأکید بر استفاده از رسانههای نوین گفت: تولید ویدئوهای کوتاه ۶۰ ثانیهای با شیوه روایتگری خُرد و تکنیکهای بصری جدید، برای انتشار در قالبهایی مانند ریلز اینستاگرام و دیگر رسانههای ویدئویی کوتاه، میتواند توجه نسل جوان را جلب کند. برای نمونه، میتوان با یک پرسش درباره زندگی مردم شهرهای بمبارانشده در فاصله سالهای ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۷، مخاطب را به دنبال کردن روایت دعوت کرد.
وی افزود: استفاده از هوش مصنوعی برای مصورسازی روایتها نیز ظرفیتی تازه است. میتوان متن خاطرات شهدا و روایت مناطق بمبارانشده را به تصاویر کمیک و بازسازیهای گرافیکی تبدیل کرد تا برای دانشآموزان جذابتر شود؛ البته باید روشن باشد که این تصاویر، بازآفرینی هنری هستند، نه سند تاریخی.
این نویسنده ادامه داد: راهاندازی پویشهای خوانش کتاب و بهاشتراکگذاری بندهای تأثیرگذار آثار توسط جوانان و نوجوانان، با هشتگهایی مانند #ایلام_سنگر_مقاومت، از دیگر راههای معرفی ادبیات پایداری است.
روایت انسانی و غیرشعاری، نسل نو را با قهرمانان همراه میکند
میرزایی درباره شیوههای مؤثر روایتگری برای دهههشتادیها و دههنودیها تأکید کرد: باید از ادبیات کلیشهای، نصیحتمحور و شعاری فاصله گرفت. نسل جدید از متونی که میخواهند پیشاپیش قضاوت مشخصی را به او تحمیل کنند، گریزان است. متن باید زنده، جزئینگر، منصفانه و همراه با عواطف طبیعی انسانی باشد.
وی افزود: شهدا و رزمندگان، انسانهایی واقعی با گوشت و پوست و استخوان بودند؛ جوانانی با دلبستگیها، شوخیها، ترس از بمب، نگرانی برای خانواده و تردیدهایی که بر آنها غلبه کردند. نشان دادن این وجه زمینی و ملموس، زمینه همذاتپنداری عمیق مخاطب جوان را فراهم میکند.
این پژوهشگر ادامه داد: نوجوانان به هیجان، تعلیق و کشف علاقه دارند. خاطرات اطلاعات و عملیات، نفوذ به عمق خاک عراق و شناساییهای شبانه مهران، ظرفیت روایتهایی معمایی و مبتنی بر کنش دارند و میتوانند با بهرهگیری از فنون رمانهای مهیج، به آثاری جذاب تبدیل شوند.
نوجوانان باید در کشف و ثبت تاریخ محلی مشارکت کنند
میرزایی درباره راههای علاقهمند کردن نوجوانان ایلامی به تاریخ محلی جنگ پیشنهاد کرد: طرح «کارآگاه تاریخ شفاهی» در مدارس اجرا شود؛ به این صورت که هر دانشآموز، داستانی از دوران جنگ را از پدربزرگ، مادربزرگ یا همسایه سالخورده خود ثبت کند و عکسهای قدیمی آلبومهای خانوادگی را اسکن و شرحنویسی کند. سپس آثار برتر در سطح استان معرفی و تقدیر شوند.
وی افزود: تورهای ادبی و میدانی ماجراجویانه نیز میتوانند مؤثر باشند؛ برای مثال، اردوهای نوشتن در محل سنگرهای قلاویزان، با استقرار چادر و شبمانی در محدودههای ایمن و مجاز و با رعایت ضوابط، همراه با شنیدن قصه راویان، میتواند ذوق ادبی نوجوانان را در موقعیتی زنده برانگیزد. این نویسنده برگزاری مسابقات فن بیان و خوانش خلاق خاطرات دفاع مقدس در بسترهای دانشآموزی مانند «شاد» را نیز از راههای مشارکت دادن نوجوانان دانست.
تقسیم کار روشن میان دستگاهها، موازیکاری فرهنگی را کاهش میدهد
میرزایی درباره مدل بهینه تقسیم کار میان دستگاههای فرهنگی و انقلابی تصریح کرد: برای پایان دادن به موازیکاری، رقابتهای فرسایشی سازمانی و هدررفت بودجه، باید مسئولیتها روشن شود.
وی توضیح داد: برای نمونه، بنیاد حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس و مقاومت میتواند مسئول جمعآوری اسناد رسمی، نقشهها و مدارک هوانیروز و سپاه، راستیآزمایی علمی و تاریخی روایتها و اسناد و تدوین مستمر «دانشنامه جامع دفاع مقدس استان» باشد.
این نویسنده ادامه داد: حوزه هنری نیز میتواند بر تبدیل خاطرات و اسناد خام به هنر خلاق و ادبیات فاخر، از جمله رمان و داستان کوتاه، برگزاری کارگاههای تخصصی رمان و فنون روایتگری و تولید نسخههای چندرسانهای مانند پادکست، آلبوم موسیقی و کتاب صوتی تمرکز کند.
وی افزود: ادارهکل فرهنگ و ارشاد اسلامی، حمایت مالی از ناشران بومی، پیوند آنان با ناشران بزرگ پایتخت، تسهیل فرایندهای اداری نشر، خرید تضمینی نسخهها و برگزاری کنگرهها و جوایز ادبی فصلی و دوسالانه را دنبال کند.
میرزایی خاطرنشان کرد: دانشگاهها و مراکز آموزش عالی نیز مسئولیت نقد و تحلیل دانشگاهی آثار، هدایت پایاننامهها و انجام مطالعات نشانهشناختی، جامعهشناختی و روانشناختی ادبیات جنگ استان را بر عهده بگیرند. تشکلهای مردمی و انجمنهای ادبی هم میتوانند استعدادهای نویسندگی را در شهرستانها و روستاها کشف کنند و محافل هفتگی نقد اثر را با حضور جوانان و بدون تشریفات اداری برگزار کنند.
حمایت از نویسندگان باید به حفظ حقوق و حضور آثار در بازار منجر شود
میرزایی درباره سازوکارهای حمایت از نویسندگان بومی بیان کرد: باید از تله چاپ سفارشی و ارزان خارج شویم. پیشنهاد من این است که دستگاهها بهجای چاپ مستقیم کتاب، با ناشران حرفهای و دارای شبکه توزیع معتبر قرارداد ببندند. کتاب یک رزمنده ایلامی باید با نشان ناشری منتشر شود که توان چاپ باکیفیت و توزیع گسترده آن را داشته باشد.
وی بر رعایت حقوق مؤلف و حقالتألیف تأکید کرد و افزود: شیوه پرداخت حقالزحمه اندک در برابر واگذاری گسترده حقوق اثر به اداره، باید کنار گذاشته شود. در مقابل، سهم مشخص و منصفانه نویسنده و پژوهشگر از فروش و تجدید چاپ، در قرارداد پیشبینی شود.
این پژوهشگر ادامه داد: ایجاد ویترینهای دائمی کتاب در مرز مهران نیز فرصتی مهم است. با توجه به تردد میلیونی زائران اربعین حسینی، نمایشگاه دائمی کتاب پایداری و عرضه آثار ترجمهشده به عربی و انگلیسی در این گذرگاه بینالمللی، میتواند فرصتی کمنظیر اقتصادی و فرهنگی ایجاد کند.
ایلام میتواند میزبان دائمی کنگره ادبیات مقاومت مرزنشینان باشد
میرزایی درباره برگزاری جشنواره ملی دوسالانه ادبیات پایداری گفت: ایلام صلاحیت تاریخی آن را دارد که میزبان دائمی رویدادی فاخر با عنوان «کنگره ملی ادبیات مقاومت مرزنشینان و حماسه عشایر» باشد.
وی تأکید کرد: تمرکز این رویداد نباید صرفاً بر مباحث عام دفاع مقدس باشد؛ بلکه باید بهطور مشخص، آثاری را بررسی و معرفی کند که نقش زنان در پایداری مرزها، نقش اقوام و ایلات در نبردهای چریکی و زندگی مدنی زیر حملات هوایی را روایت میکنند.
این پژوهشگر افزود: حضور ناشران، منتقدان کشوری و سردبیران نشریات معتبر و برگزاری کارگاههای همزمان، میتواند زمینه تعامل مستقیم نویسندگان جوان ایلامی با چهرههای شناختهشده ادبیات کشور را فراهم کند.
نگاه مرکزگرا، جایگاه ایلام را در ادبیات پایداری کمرنگ کرده است
میرزایی درباره ریشههای عقبماندگی جایگاه ایلام در ادبیات پایداری کشور اظهار داشت: یکی از عوامل، نبود توازن در توجه رسانهای به جبههها و غلبه نگاه مرکزگرا و کارونمحور است. در دهههای گذشته، بخش عمده فیلمها، سریالها و کتابهای شاخص بر جغرافیای خوزستان، از جمله خرمشهر، آبادان، شلمچه و هویزه، متمرکز بوده و جبهه میانی و ایلام، کمتر در کانون توجه قرار گرفته است.
وی افزود: ضعف در ارتباطات فرهنگی و جذب بودجههای فرادستی نیز مؤثر بوده است. به اعتقاد من، متولیان فرهنگی استان در دورههای گذشته، در رایزنی با سازمانهای مرکزی برای حضور نویسندگان و پژوهشگران نامدار و جذب اعتبارات کلان، توفیق کافی نداشتهاند. این پژوهشگر خاطرنشان کرد: اهمیت قدرت نرم نیز آنگونه که باید درک نشده است. تا سالها، بخشی از توجه مسئولان به ساخت یادمانهای فیزیکی و بتنی معطوف بود؛ در حالی که یک رمان اثرگذار یا مستند عمیق، میتواند بسیار بیش از بنایی که بدون روایت رها شده، در انتقال تاریخ و ایجاد ارتباط با مخاطب نقش داشته باشد.
روایتهای مرزی و تاریخ بهداری جنگ بیش از پیش در معرض فراموشی قرار دارند
میرزایی درباره وضعیت ثبت روایتها در برابر خطر فراموشی گفت: برآورد من، با توجه به شواهد موجود و اظهارات پژوهشگران، این است که شاید تنها حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد از واقعیتهای پایداری استان در سطحی قابلقبول ثبت شده باشد و بخش بزرگی، در حدود ۷۵ درصد یا بیشتر از جزئیات عمیق تاریخی، همچنان مکتوب نشده باشد. این ارقام را باید برآوردی دانست که برای تعیین دقیق آن، به بررسی جامع نیاز داریم. وی درباره مناطق و موضوعات در معرض خطر افزود: بخشهای مرزی دهلران، بهویژه موسیان و دشتعباس، که نخستین روزهای هجوم ارتش عراق را با تمام وجود تجربه کردند، از مهمترین این مناطق هستند. این نویسنده ادامه داد: تاریخ درمان و بهداری صحرایی جنگ در ایلام، از جمله بیمارستانهای صحرایی صالحآباد و سرابباغ آبدانان و فداکاری پزشکان و پرستاران زیر بمباران، نیازمند توجه فوری است.وی همچنین تأکید کرد: روایت زنانی که در درهها و شیارهای کوهستان فرزندان خود را در میانه جنگ بزرگ کردند و امروز بسیاری از آنان در سنین بالای ۷۵ سال قرار دارند، باید پیش از آنکه فرصت از دست برود، ثبت شود.
نویسندگان بومی باید از حمایتها و فرصتهای ملی سهم عادلانه داشته باشند
میرزایی درباره سهم نویسندگان بومی از حمایتها و فرصتهای ملی اظهار داشت: سهم مالی آنان بسیار ناچیز است. براساس تجربه و مشاهدات من، مبلغ قراردادهای پژوهش و نگارش در ایلام، گاه بین یکسوم تا یکپنجم قراردادهای مشابه در مؤسسات بزرگ پایتخت است. نویسنده استانی ممکن است برای اثری مستند و پژوهشی که دو سال زمان برده، مبلغی کمتر از حداقل حقوق چند ماه کارگری دریافت کند. وی افزود: آثار ایلامی در ویترینهای بینالمللی نیز حضور اندکی دارند و در نمایشگاههایی مانند فرانکفورت، مسکو و بغداد، بهندرت ترجمه و عرضه میشوند؛ در حالی که اشتراکات زبانی و فرهنگی با عراق، بهویژه استانهای واسط و دیاله، ظرفیت مناسبی برای ترجمه روایتهای مرزی ایلام به زبان عربی فراهم کرده است. این پژوهشگر ادامه داد: نویسندگان و منتقدان بومی ایلام، کمتر بهعنوان داور در جشنوارههای اصلی کشور دعوت میشوند و این مسئله، چرخه نادیده ماندن ظرفیتهای استان را تشدید میکند.
روایتهای خطی و شخصیتهای دستنیافتنی، مخاطب جوان را دور میکنند
میرزایی درباره کیفیت ادبی، نوآوری در فرم و ارتباط آثار با نسل جوان بیان کرد: در بسیاری از آثار، رویکرد وقایعنگاری خطی حاکم است؛ تولد در یک سال، ورود به جبهه در تاریخی مشخص، حضور در چند عملیات، مجروحیت و بازگشت. چنین فرمی، اگر بدون تعلیق، بازگشت به گذشته، گفتوگوی باورپذیر و صحنهپردازی نوشته شود، برای مخاطب ملالآور خواهد بود.
وی افزود: حذف هرگونه ضعف انسانی، ترس، ابهام و مشکل روزمره از شخصیتها و نمایش آنان بهصورت چهرههایی دستنیافتنی، ارتباط نسل جوان پرسشگر و واقعگرا را با اثر دشوار میکند.
کلام آخر؛ از حافظه مردم تا ماندگاری در کتاب
نویسنده و پژوهشگر ایلامی، بتول میرزایی در این گفتوگو، بر ضرورت ثبت روایتهای ناگفته ایلام و پیوند دادن آنها با مخاطبان امروز تأکید دارد؛ ضرورتی که در هفته کتاب و کتابخوانی، معنایی دوچندان مییابد. خاطرات رزمندگان، آزادگان، مادران و همسران شهدا و مردم صبور این دیار، بخشی از حافظه تاریخی کشور است؛ میراثی که برای شنیدن و ثبت کردنش، زمان نامحدودی در اختیار نداریم.
گرامیداشت هفته کتاب در ایلام میتواند فراتر از برگزاری آیینها، سرآغاز تعهدی تازه به شنیدن صداهای کمتر شنیدهشده، حمایت از نویسندگان بومی و رساندن آثار آنان به خانهها، مدرسهها و کتابخانهها باشد. پاسداشت روایتهای پایداری، تنها با چاپ کتاب به سرانجام نمیرسد؛ این روایتها باید خوانده شوند، در ذهن و زبان نسل تازه جریان یابند و زمینه شناخت عمیقتر آنان از گذشته سرزمینشان را فراهم کنند. ماندگاری کتاب، نه در سکوت قفسهها و انبارها، بلکه در همراهی با خوانندگانی است که از خلال واژهها، رنج و امید و ایستادگی مردم ایلام را بازمیشناسند.
انتهای پیام/